ايشان به خداى مىگويند ايشان را بيرون كردند ، گفت : مثالش اين بود كه گويند ( 1 ) : ما يبغضني الَّا لأنّي ( 2 ) أقول الحقّ . و فرّاء گفت : محلّ آن جرّ است بدلا من قوله : * ( بِغَيْرِ حَقٍّ ) * ، اى الَّا بان يقولوا . و گفتند : محلّ او نصب است بر استثنا . * ( وَلَوْ لا دَفْعُ اللَّه النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ ) * ، و اگر نه دفع خداى بودى مردمان را بهرى به بهرى به جهاد و اقامت حدود و انواع حدود و انواع لطف ، * ( لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ ) * ، اهل حجاز به تخفيف دال خواندند ، من الهدم ، و باقى قرّاء به تشديد من التّهديم . صوامع ، مجاهد و ضحّاك گفتند : صومعه‌هاى ( 3 ) رهبانان ( 4 ) . قتاده گفت : صومعه‌هاى ( 5 ) صابيان . * ( وَبِيَعٌ ) * ، كليسياهاى ترسايان . * ( وَصَلَواتٌ ) * ، كنشتهاى ( 6 ) جهودان . * ( وَمَساجِدُ ) * ، مسجدهاى مسلمانان . ابن زيد گفت و ابن ابى نجيح عن مجاهد كه : بيع ، كنشتهاى ( 7 ) جهودان باشد ، عبد اللَّه عبّاس و قتاده و ضحّاك گفتند : صلوات كنشتهاى ( 8 ) جهودان باشد ، ايشان آن را صلوتا ( 9 ) خوانند . ابو العاليه گفت : صلوات ، نماز گاه صابيان باشد . مجاهد گفت : نماز گاه اهل كتاب و مسلمانان باشد كه بر راهها ساخته باشند ، و بر اين قول مراد به « صلوات » مواضع صلوات باشد . بعضى دگر گفتند مراد به صلوات ، نمازهاى مسلمانان است ، يعنى چون مسلمانان جايى نماز كنند بر خفيه و پوشيدگى ، اين كافران بر ايشان هجوم كنند و نماز ايشان ببرند . و بر اين قول ، هدم ، به معنى قطع نمازهاى ايشان است آن ( 10 ) كنند ، يعنى ببرند . بعضى دگر گفتند : * ( لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ ) * ، يعنى در ايّام شريعت عيسى ، كليسياها ويران ( 11 ) كردندى ، و در شريعت موسى ، صلوات ( 12 ) ، و آن كنشتها ( 13 ) باشد . و در شريعت محمّد - صلَّى اللَّه عليه و آله - مسجدها . حسن گفت : خداى تعالى به مسلمانان مصلَّاهاى اهل ذمّت نگاه مىدارد . اگر گويند ، چرا تقديم كرد نمازگاههاى اهل ذمّت را بر مساجد مسلمانان ، گوييم :

--> ( 1 ) . آط ، آج ، لب : گويد . ( 2 ) . آط ، آب ، آز ، مش : لان آج ، لب : ان . ( 5 - 3 ) . اساس و همه نسخه بدلها : صومعها / صومعه‌ها . ( 4 ) . آط ، آب ، آج ، لب ، مش : رهبانيّه آز صابيان . ( 6 ) . آج ، لب : كنشها . ( 8 - 7 ) . همهء نسخه بدلها : كنيسها / كنيسه‌ها . ( 9 ) . آج ، لب : صلواتا . ( 11 - 10 ) . همهء نسخه بدلها : بيران . ( 12 ) . اساس اللَّه عليه با توجّه به فحواى عبارت و به قياس با نسخه بدلهاى آط ، آب ، آج ، لب ، تصحيح شد . ( 13 ) . آط ، آج ، لب : كنيسها / كنيسه‌ها .